Informazioa galtzen denean, lehen erreakzioa probak egitea izaten da: berrabiarazi, berreskuratzeko programak instalatu, diskoa hainbat ekipotara konektatu, formateatu, sistemaren mezuak onartu edo gailua erabiltzen jarraitu “ea itzultzen den”. Ikuspegi tekniko batetik, ekintza horietako askok egoera okertu dezakete.
Informazioaren berreskurapena ez da berreskuratzen hasten. Kontserbatzen hasten da. Edozein irtenbide probatu aurretik, euskarria ahalik eta gutxien aldatzea da garrantzitsuena. Ezabatutako fitxategi batek, sistema hondatu batek edo galdutako partizio batek datu berreskuragarriak eduki ditzake oraindik, baina idazketa berri bakoitzak informazio horren zati bat gainidatz dezake.
Ziberinteligentzian eta analisi forentse digitalean printzipioa argia da: lehenik kontserbatu, gero aztertu eta ondoren jardun. Hori bereziki garrantzitsua da informazioak balio pertsonal, profesional, ekonomiko edo probatorioa izan dezakeenean.
- Ez instalatu programarik kaltetutako disko edo gailu berean.
- Ez formateatu eta ez onartu konponketa automatikoak eragina ulertu gabe.
- Ez kopiatu datu berririk galdu diren datuak zeuden euskarrian.
- Ez manipulatu fisikoki zarata arraroak, kolpeak edo sintoma mekanikoak dituzten diskoak.
Galera mota garrantzitsua da. Ez da gauza bera karpeta bat ustekabean ezabatzea, sistemaren hutsegitea izatea, partizio bat galtzea, muntatzen ez den disko bat edukitzea, mugikor blokeatu bat izatea, txartel hondatu bat izatea edo malware bidezko zifratzea susmatzea. Kasu bakoitzak estrategia desberdina behar du.
Gailuak oraindik funtzionatzen badu, ahalik eta azkarren erabiltzeari uztea komeni da. Ordenagailuetan, sistemak aldi baterako fitxategiak, erregistroak, eguneraketak edo cache-datuak idazten jarrai dezake. Mugikorretan, aplikazioek sinkronizatu, espazioa garbitu edo barneko datu-baseak aldatu ditzakete. Flash euskarrietan, gainera, TRIM bezalako prozesuek ezabatutako fitxategiak berreskuratzea zaildu edo eragotzi dezakete.
- Itzali ekipoa erabiltzen jarraitzeak idazketa gehiago sor baditzake.
- Deskonektatu kanpoko diskoak, USBak edo txartelak sistemak konpontzea edo formateatzea eskatzen badu.
- Idatzi errore-mezuak, irtenbideak inprobisatu gabe.
- Dokumentatu zer gertatu den, noiz, zer fitxategi falta diren eta zer ekintza egin diren.
Hasierako dokumentazioa dirudiena baino garrantzitsuagoa da. Erorketa, ezabaketa, eguneraketa, infekzioa, argindar-hutsegitea, formateoa edo ondorengo manipulazioa egon den jakiteak benetako aukerak baloratzen laguntzen du. Halaber, datuen berreskurapen arrunta eta analisi forentsea behar duen kasua bereizteko balio du.
Informazioak balio probatorioa izan badezake, kontu handiagoz jokatu behar da. Ez da nahikoa “fitxategiak berreskuratzea”; baliteke euskarriaren egoera kontserbatzea, trazabilitatea mantentzea, aldaketak saihestea eta prozesua dokumentatzea beharrezkoa izatea. Kasu horietan, gaizki planteatutako esku-hartze batek berreskuratutako informazioaren balio teknikoa murriztu dezake.
Praktikan, urgentzia eta presaka jardutea bereizi behar dira. Urgentzia erreala izan daiteke: laneko dokumentuak, familiako argazkiak, enpresako informazioa, komunikazio garrantzitsuak edo ebidentzia digitalak. Baina azkar jarduteak ez du esan nahi metodorik gabe jardutea.
- Informazioa garrantzitsua bada, ez esperimentatu ausazko tresna askorekin.
- Akats fisikoa badago, ez tematu gailua konektatzen eta deskonektatzen.
- Malware susmoa badago, ez nahastu garbiketa eta berreskurapena datuak kontserbatu gabe.
- Lege edo lan-gatazka badago, kontserbazio teknikoa lehenetsi.
Analisi profesional batean, lehenik euskarriaren egoera, fitxategi-sistemaren mota, sintomak, ondorengo idazketen bolumena eta helburu erreala baloratzen dira: dena berreskuratzea, fitxategi zehatzak berreskuratzea, ebidentzia kontserbatzea edo zer gertatu den ulertzea.
Ez da beti dena berreskuratu ahal izaten. Aukera hori zintzotasunez azaltzea lan teknikoaren parte da. Baina arrakasta-aukerak handitu daitezke hasierako akatsak saihestuz. Informazioaren berreskurapenean, askotan lehen urrats egokia ez ukitzea, dokumentatzea eta jarraitu aurretik balorazio teknikoa egitea da.